عثمانلیدە اشیانڭ عمری
بوكون بر اشیا بوزولدیغندە عقلمزە ایلك كلن اونی دگیشدیرمك اولویور. حالبوكە كچمشدە اشیانڭ بوزولمسی، عمرینڭ صوڭە ایردیگی آڭلامنە كلمزدی. تعمیر ایدیلیر، تعدیل ایدیلیر، یڭیدن قوللانیلیر؛ ممكنسە باشقە بر احتیاجە جواب ویرەجك حالە كتیریلیردی. چونكە اشیا امك، زمان و نعمتدی.
عثمانلی طوپلومندە بو آڭلایيش، كوندەلك حیاتڭ همن هر آلاننە یاڭسیمشدی. مسلك اربابی، یالڭزجە كچیملرینی تأمین ایتمز؛ عین زماندە اشیانڭ عمرینی اوزاتان بر كولتوری یاشاتیردی. بر اشیانڭ اسكیمەسی، اونڭ قیمتدن دوشمسی دیمك دگلدی.
بو یاقلاشیمڭ تملندە، اسلام مدنیتنڭ اسرافی خوش كورمەین، نعمتە حرمتی اساس آلان آڭلایيشی بولونویوردی. قرآنِ كریمڭ ”یییڭز، ایچیڭز فقط اسراف ایتمەیڭز.“ ( اعراف، ٣١) امری، یالڭزجە سفرەیە دگل، حیاتڭ بتوننە اوزانان بر أولچویدی. اشیایی قورومق، امگە صایغی كوسترمك و الدەكی امكانلری یرلی یرندە قوللانمق بو أولچونڭ كوندەلك حیاتدەكی قارشیلغیدی.
مودرن چاغ ایسە بزە تعمیر ایتمكدن چوق یڭیسنی آلمەیی، احتیاجدن زیادە توكتمەیی أوگرتییور. داها قوللانیلابیلیر طورومدەكی اشیالر، یالڭزجە مودەسی كچدیگی ایچون كوزدن چیقاریلابیلییور. بویلەجە اشیانڭ عمری قیصالیركن توكتیم آلیشقانلقلریمز كیدرەك بویویور.
عثمانلینڭ تعمیر و تعدیل كولتوری، كونمزڭ چورە، قایناق و توكتیم مسئلەلرینە دە أونملی بر باقیش آچیسی صونمقدەدر. زیرا مدنیت، یالڭزجە یڭی شیلر أورتمكلە دگل، صاحب اولدقلریمزڭ قیمتنی بیلمكلە دە أولچولور.
OSMANLI’DA EŞYANIN ÖMRÜ
Bugün bir eşya bozulduğunda aklımıza ilk gelen onu değiştirmek oluyor. Hâlbuki geçmişte eşyanın bozulması, ömrünün sona erdiği anlamına gelmezdi. Tamir edilir, tadil edilir, yeniden kullanılır; mümkünse başka bir ihtiyaca cevap verecek hâle getirilirdi. Çünkü eşya emek, zaman ve nimetti.
Osmanlı toplumunda bu anlayış, gündelik hayatın hemen her alanına yansımıştı. Meslek erbabı, yalnızca geçimlerini temin etmez; aynı zamanda eşyanın ömrünü uzatan bir kültürü yaşatırdı. Bir eşyanın eskimesi, onun kıymetten düşmesi demek değildi.
Bu yaklaşımın temelinde, İslam medeniyetinin israfı hoş görmeyen, nimete hürmeti esas alan anlayışı bulunuyordu. Kur’ân-ı Kerim’in “Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz.” (A‘râf, 31) emri, yalnızca sofraya değil, hayatın bütününe uzanan bir ölçüydü. Eşyayı korumak, emeğe saygı göstermek ve eldeki imkânları yerli yerinde kullanmak bu ölçünün gündelik hayattaki karşılığıydı.
Modern çağ ise bize tamir etmekten çok yenisini almayı, ihtiyaçtan ziyade tüketmeyi öğretiyor. Daha kullanılabilir durumdaki eşyalar, yalnızca modası geçtiği için gözden çıkarılabiliyor. Böylece eşyanın ömrü kısalırken tüketim alışkanlıklarımız giderek büyüyor.
Osmanlı’nın tamir ve tadil kültürü, günümüzün çevre, kaynak ve tüketim meselelerine de önemli bir bakış açısı sunmaktadır. Zira medeniyet, yalnızca yeni şeyler üretmekle değil, sahip olduklarımızın kıymetini bilmekle de ölçülür.